تاملی در چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی

تاملی در چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی

(تهران،حوزه هنری،6و7 اسفند ماه 1386)

برگزاری نشستها و سمینارها در حوزه های تاریخی کاری جالب ودر خور توجه می باشد که هر از گاهی صورت می گیرد. با آنکه تاریخ شفاهی به شکل نوین از سابقه نه چندان طولانی برخوردار است و سابقه آن در کشورمان به دو دهه می رسد رشد قابل توجه ای را داشته است. برگزاری چهار نشست تخصصی در زمینه تاریخ شفاهی ویک همایش ملی(با تلاش سازمان اسناد ملی،دانشگاه اصفهان و حوزه هنری) در این زمینه نشانه علاقه و کارایی این شیوه پژوهشی می باشد.علاوه بر موارد فوق برگزاری کارگاه آموزشی تاریخ شفاهی و همایش تاریخ شفاهی و اسناد توسط سازمان کتابخانه ها موزه ها و مدیریت اسناد آستان قدس رضوی در یکی دوسال اخیر امید می رود زمینه های رشد تاریخ شفاهی فراهم شده و هر روز به نظریه پردازان این رشته افزوده شود.

جای سپاسگزاری است از تمامی دست اندرکاران چهارمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی (حوزه هنری)که امکان حضور عده ای از شفاهیدانان را فراهم کرده ولی با تمام نقاط قوتی که این نشست داشت چند نکته قابل بحث وجود دارد

ضعف برخی از سخنرانان در مبحث تاریخ شفاهی

تکراری بودن مباحث

گزینشی انتخاب کردن سخنرانان

عدم رویکرد به مباحث جدید

سخنرانی نکردن کارشناسان حوزه تاریخ شفاهی

عدم حضور تاریخ شفاهیدانان خارج از کشور

تشکیل نشدن کارگاههای عملی مصاحبه

اما در کنار این نشست خبرهای جدیدی هم توسط دکترعلی اکبرکجباف مدیرگروه تاریخ دانشگاه اصفهان منتشر شد که حائز اهمیت می باشد.

پذیرش دانشجوی دکترا در رشته تاریخ محلی و اختصاص دواحد تاریخ شفاهی به آن

تاسیس انجمن تاریخ شفاهی در آینده

راه اندازی رشته کارشناسی ارشد تاریخ شفاهی در دانشگاه اصفهان

برگزاری پنجمین نشست تاریخ شفاهی در مشهد

اولین سرشماری مشهد

توجه به آمار و سرشماری از گذشته مورد توجه بوده است.این مسئله در دوره قاجار به صورت جدی مطرح است .بخصوص با انعکاس آمار نواحی مختلف درکتابچه ها و فرهنگ های جغرافیایی بحث جدیدی در مطالعات آماری مطرح می باشد.در واقع نخستین و دقیقترین سرشماری عمومی مشهد درسال 1295ق به دستور ناصرالدین شاه قاجار صورت گرفته است. در این زمان رکن الدوله حکمران خراسان و سیستان بود و کارسرشماری تحت نظر زین العابدین میرزا بن شاهزاده محمد ولی میرزا صورت گرفته است .اینکه این سرشماری چند ماه طول کشیده و توسط چند مامور انجام شده است، اطلاعات دقیقی در دست نیست. ولی احتمال دارد تهیه این آمار حدود سه ماه طول کشیده باشد.و محدوده آماری شش محله نوقان،سرشور ،عیدگاه،سراب ،پائین خیابان و بالاخیابان می باشد.

طبق این سرشماری جمعیت مشهد  57287 نفر ذکر شده است.و شهر مشهد حدود 7667 باب خانه ذکر شده است.مهمترین مسائلی که در این سرشماری مورد توجه قرار گرفته اند عبارتند از:

1-     تقسیمبندی مردم جامعه به فقیر و غنی

2-     ذکر مشاغل عمده مردم شهر مشهد و مشخص کردن کارمندان دولتی از رعیت.

3-     توجه به دیگر اقشار  شهر مشهد چون یهودیان.

4-     ذکر تعداد افراد اعم از زن و مرد،پیر و جوان ،افراد معلول

نکته قابل توجه در سرشماری سال 1295ق مشهد .اشاره به تعداد مساجد،تکایا،مدارس ،کاروانسراها،آب انبارها،کارخانجات و باغات شهر می باشد.

البته کار سرشماری به صورت جدی در دوره پهلوی پیگیری شده است.بخصوص اینکه در  سالهای 1307، 1319، 1328ش سرشماری های انجام می شود. از سال 1345 تا کنون هر 10 سال سرشماری عمومی نفوس و مسکن در مشهد و سایر نقاط انجام می شود .جمعیت مشهد در اوایل دوره پهلوی 130000نفر می باشد با گذشت 70 سال جمعیت مشهد در سال 1375 به 2247996نفر رسیده است.

غلامرضا آذری خاکستر.

تاریخ شفاهی مشهد(1)

نهر گناباد

 

در محدوده قاسم آباد خیابانی به نام نهر گناباد نام گذاری شده است.این خیابان درست در جایی قرار دارد که نهر گناباد یا جوی اسدی از آنجا می گذشت.با گسترش شهر مشهد در دوره پهلوی مسئولان شهر به این فکر افتادند که جهت کمبود آب زراعی شهر چاره اندیشی کنند . پس از مطالعه و بررسی به این نتیجه رسیدند که تنها راه گریز از بی آبی انتقال آب از سایر نقاط به شهر می باشد .بنابراین به دستور محمد ولی خان اسدی نایب التولیه وقت چندین رشته قنات در یکی ازمناطق خارج شهر حفر گردید.و حدود هفتاد سال تاحدودی مشکل کم آبی مزارع زراعی شهر مشهد برطرف شد.  

طرح احداث قنات در مزرعه گناباد از موقوفات آستان قدس رضوی در دومرحله اجرا شد. مرحله نخست به دستور اسدی انجام شد و مرحله دوم توسط شرکت فلاحتی خراسان صورت گرفت .این طرح از سال 1307 شروع شد و تا سال 1313 ه ش.ادامه داشت .یکی از مناطق پر آب دشت توس  روستای گناباد در 50 کیلومتری شمال غرب مشهد ،نزدیک چشمه گیلاس انتخاب شد وپنج قنات به نامهای حاج عباس،کربلایی،محمدی،استاد حسینی،عبدالهی و ناظری به دستور اسدی حفر گردید.از سال 1314 تا 1318ش مرحله دوم احداث قناتها ی شماره اول تا چهارم وقنات جدید الاحداث و قنات حسین آباد انجام شد.

نهر گناباد پس از طی مسیر نسبتا طولانی که اطراف آن را درختان توت فرا گرفته بود به استخر کوهسنگی وارد می شد. در انجا ذخیره سپس جهت اراضی الندشت و ملک آباد استفاده می شد. این نهر تا چند سال پیش در جریان بود .

غلامرضا آذری خاکستر

[e-mail]

تاریخ شفاهی پزشکی مشهد(3)

بیمارستان امام رضا

 

درسال 1305رضا شاه جهت زیارت به شهد  آمده بود ضمن بازدید از دارالشفای امام رضا دستور توسعه آن را داد. بنابراین در سال 1307با تلاش اسدی نایب التولیه احداث بیمارستان در زمینی به مساحت 5/28هکتاروزیربنای2500متر شروع شد که در آذرماه 1313 رسماً افتتاح گردید

ادامه نوشته

گمشدن عکسها

 

گمشدن عکسها؟

یکی از دوستان تعریف می کرد ،چند سالی است جشنواره رضوی به صورت کشوری برگزار می شود و معمولا در هر استانی بخشی از جشنواره اجراء می شود .این دوست عکاسمان که چند سالی است در عرصه عکاسی صاحب عنوان و چندین مدال جهانی می باشد حدود 25 قطعه عکس به دبیرخانه عکس رضوی که امسال در یکی از شهر های جنوب کشور مستقر است فرستاده ، بعد از چند روز متوجه می شود که مسئولان جشنواره ادعا می کنند که پاکت خالی ارسال شده و عکسی در مرسوله وجود نداشته است

ادامه نوشته

تاریخ شفاهی پزشکی (2)

اولین جراحان مشهد

 

شهر مشهد از جمله شهرهایی است سابقه خوبی در علم پزشکی دارد. نخستین پزشکان مشهد فارغ التحصیلان خارج کشور بودند و برخی هم دانش آموختگان دارالفنون .با تاسیس بیمارستانها در مشهد رشته جراحی هم بعنوان یکی از بخشها فعال شد.و این امر موجب می شود تا گروهی از پزشکان در این شهر مشغول مداوای بیماران باشند.در گذشته عملهای جراحی کوچک بود ولی با گذشت زمان و تجهیز بیمارستانها عملهای بزرگ هم انجام می شود.

نخستین مکانی که جراحی در آن انجام شده است دارالشفای آستان قدس رضوی بود .واز دکتر شیخ حسن خان عاملی می توان بعنوان اولین جراح مشهد نام برد.

با افتتاح بیمارستان امام  رضا بخش جراحی بیمارستان شروع به پذیرش بیماران کرد و دکتر معاضد کار جراحی بخش انجام  می داد و پس از وی دکتر رضا سالاری بعنوان اولین جراحان مشهد مطرح می باشند.از دکتر فخرالدین محلاتی و دکتر پرویز معین افشار هم  می توان بعنوان اولین جراحان مشهد نام برد.

البته حضور جراحان خارجی در مشهد هم قابل توجه می باشند، بخصوص جراحانی چون دکتر بارخ اهل چک و سپس دکتر بوتاروفرانسوی  و دکتر بولون  بلژیکی که هر کدام در تعلیم جراحی نقش ارزنده ای داشته اند.

اولین بیمارستان خصوصی مشهد که در آن عملهای جراحی انجام می شد، بیمارستان دکتر شاهین فر بود و اولین بیمارستان خارجی مشهد که عملهای جراحی انجام می داد بیمارستان آمریکایی بود در این بیمارستان دکتر کاکران  ودکتر هوفمن بعنوان جراح بودند.

با افتتاح دانشگاه پزشکی مشهد  گروهی از دانشجویان به رشته جراحی روی آوردند. اولین گروه پزشکان جراحی مشهد عبارتند از:دکتر اهرابی نژاد،دکتر رفیعی،دکتر امیر شیبانی،دکتر ابطحی ،دکتر توکلی زاده ،دکتر صدری زاده ،دکتر شاهوردیانی ،دکتر شاملو،دکتر توحیدی،دکتر یغمایی،دکتر شهیدی ،دکتر معتمدی و ....

غلامرضا آذری خاکستر

تاریخ شفاهی پزشکی (1)

افتتاح آموزشگاه عالی بهداشت مشهد

در گذشته به علت کمبود پزشک در شهرهای کوچک و بزرگ طرحی اجرا شد که دانشجویان در مدت چهارسال پزشک می شدند. گویا این طرح در کشور فرانسه اجرا شده بود. بنابراین در سال 1318  شارل ابرلن رئیس دانشگاه تهران ضمن بازدید از مشهد پیشنهاد می کند تا آموزشگاه عالی بهداری در مشهد افتتاح شود .براین اساس در اواخر سال 1318 اطلاعیه ای در دبیرستان فردوسی نصب می شود که دکتر سامیراد سخنرانی دارد. سخنرانی مهیج دکتر سامیراد در دبیرستان فردوسی  و اشاره به وضعیت بیماریهای واگیر شهر مشهد از دانش آموزان دعوت می نماید تا در آموزشگاه ثبت نام کنند.در اولین روز ثبت نام حدود 72نفر پسر ثبت نام نمودند.

در مهرماه 1319 با حضور روئسای ادارات مشهد آموزشگاه عالی بهداشت عملا افتتاح شده و کلاسهای آموزشگاه عالی بهداشت در دبیرستان فردوسی برگزار می شوند. اولین کلاس درس پیرامون فیزیولوژی بدن توسط دکتر سامیراد برگزارشده.در آن زمان سالن متروکه ای در دبیرستان فردوسی وجود داشته که پس از تعمیر آن را برای تشریح آمده می کنند، دکتر احمد سالاری بعنوان اولین معلم تشریح بود .در اولین جلسه دانش آموزان با دیدن جسد حالشان بد می شود و نیمی از دانش آموزان از تحصیل در آموزشگاه انصراف می دهند بنابراین 32نفر باقی می مانند.

.بعد از چندی به علت وجود سالن تشریح در دبیرستان فردوسی و بهانه گیری دانش آموزان مبنی بر ترس از جناز ه، آقای فضلی رئیس دبیرستان از دکتر سامیراد درخواست میکند که جایی برای آموزشگاه پیداکنند پس از چندی مکانی در خیابان جهانبانی اجاره می شود و حدود یک سال و نیم کلاسهای آموزشگاه درآنجا برگزار می شود.از دیگر معلمان آموزشگاه دکتر میردامادی میکروب شناسی تدریس می کرد ودکتر اسکوئیان جهت درس انگل شناسی انتخاب شده بود.

در این زمان سید محمد قریشی مکانی در خیابان دانشگاه( محل دانشگاه پزشکی فعلی) به آموزشگاه واگذار می کند و کلاسهای آموزشگاه در این مکان برگزار می شوند.بعد از شهریور 1320به علت حضور روسها در مشهد آموزشگاه مدت کوتاهی تعطیل بود.و کمبود بودجه از مشکلات آموزشگاه بود .دانش آموزان ومعلمان اعتصاب می کنند سپس دکتر سامیراد به تهران می رود و پس از مذاکره بودجه آموزشگاه تامین می شود و اولین سالن تشریح ساخته می شود.در آن زمان در مشهد دو بیمارستان امام رضا و بیمارستان شهر وجود داشت دانشجویان  جهت کارهای عملی در این دوبیمارستان تقسیم می شوند.  از دیگر اساتید آموزشگاه عبارتند از دکتر محمود ضیایی ،دکتر شهرستانی ،دکتر اسدی ،دکتر فاضل،دکتر مستقیمی و .... سال 1325 اولین گروه از آموزشگاه عالی بهداشت مشهد فارغ التحصیل شده و به شهرهای خراسان جهت خدمت اعزام می شوند.فعالیت آموزشگاه تا سال 1330 ادامه داشت ولی چون دانشگاه پزشکی مشهد ایجاد شده بود بنابرای آموزشگاه عالی بهداشت تعطیل شد.   

غلامرضا آذری خاکستر

رسالت آرشیوها

در خلال مصاحبه با رجال و خانواده های قدیمی شهر مشهد متوجه شدیم که برخی از خانواده ها یا اشخاص اسنادی را در منزل نگهداری می کنند که در حکم اسناد ملی می باشند.هر چند بسیاری از این احکام خانوادگی و شخصی محسوب می شود ولی به علت عدم رعایت مسائل حفظ و نگهداری بعد از مدت تبدیل به پودر شده و اسنادی که تا کنون در حکم هویت خانوادگی یک شخص تلقی می شد به سادگی از بین می روند.

ادامه نوشته

گشتی در محلات قدیمی مشهد(تپل محله)3

تپل محله یکی از محلات قدیمی مشهد است که بیانگرساختار مشهد قدیم می باشد این محله با کوچه های پر پیچ وخم و خانه های قدیمی تداعی بخش روزگاران گذشته است .

ادامه نوشته

گشتی در محلات قدیمی مشهد (جذامیخانه) قسمت دوم

شهر مشهد نسبت به 50 سال پیش تغییرات شگرفی داشته است بخصوص بحث اماکن وتوسعه شهر می باشد در گذشته زمان نه چندان دور، شهر مشهد دارای اماکنی بود که فقط نسل قدیم به خاطر دارند .یکی از مکانهای که از بین رفته و چیزی از آن نمانده است جذامیخانه مشهد واقع در مزرعه محرابخان در کوی طلاب می باشد که امرزه تبدیل به بیمارستان  شهید هاشمی نژاد شده است.

ادامه نوشته

گشتی در محلات قدیمی مشهد (1)

برای پیدا کردن ردپای تاریخ مجبور به عبور ازپیچ و خم های کوچه های قدیمی شهر مشهد هستیم .کوچه های که هنوز در انتظار مرهم آبادانی هستند .شهر مشهد از جمله شهر هایی است که از قدمت بالایی برخوردار است .و پنج محله قدیمی بالا خیابان و پائین خیابان ،نوغان،سرشور،عیدگاه تداعی بخش بافتی قدیمی است که هویت و اصالت شهر مشهد در این محلات نهفته است.

ادامه نوشته

مصاحبه با کهنسالترین کارمند

 

یکی از کارهای جالب که در آرشیو تاریخ شفاهی انجام می دهیم ،پروژه تشکیلات اداری آستان قدس رضوی می باشد.روز پنج شنبه پنجم مهرماه 1386 با یکی از بازنشستگان اداره مزبور تماس گرفتم .قرار مصاحبه برای روز یک شنبه هشتم مهرماه ساعت 9:30 گذاشتم .به همراه یکی از دوستان برای تهیه مصاحبه به منزل آقای مروجی  که در طلاب مشهد واقع است رفتیم.....

در تصورم فردی که با او مصاحبه می کنیم چون سنش بالاست باید مصاحبه سختی را داشته باشم دوربین آماده ظبط شد .مصاحبه شونده از زندگینامه خود شروع کرد به گفتن اینکه در سال 1279 و یا به روایتی 1275در یکی از روستاهای فریمان به دنیا آمده است (در واقع106 سال عمر داشت) و سپس در مکتبخانه های قدیم قرآن را فراگرفته و سپس در مدرسه عباسقلی خان به تحصیل دروس حوزه پرداخته است.....وی در سال 1320 به استخدام  شده.نکته قابل توجه در این مصاحبه بحث حافظه می باشد فقط مصاحبه شونده نیم ساعت توانست به سئوالات کلی ما جواب دهد.و بعد از آن گویا هیچی به خاطرش نمی آمد .و من به این فکر می کردم آیا فردی که بیش از یک قرن زندگی کرده و در زمان حیاتش سه  حکومت (قاجار،پهلوی ،انقلاب اسلامی)روی کار آمده اند فقط باید 39 دقیقه توان صحبت کردن داشته باشد......؟

آذری خاکستر

همایش جایگاه مطالعات تاریخ غرب در ایران

 

 

 

اولين همايش «بررسي جايگاه مطالعات تاريخ غرب در ايران» به منظور پاسداشت خدمات علمي- آموزشي استاد نقي لطفي؛ مدرس و متخصص تاريخ غرب گروه تاريخ دانشگاه فردوسي مشهد در 25 مهر سال جاري در تالار اجتماعات دانشگاه فردوسي مشهد برگزار مي‌شود.

 

 

 

 

 

 

 

ادامه نوشته

یاد باد آن روزگارها...

 

روزگاری شهر مشهد گستردگی امروزی نداشت  خیابانهای سنگ فرش شده و خانه های گلی و کالسکه ها وباغها با آب قنات جلوه خاصی به شهر بخشیده بود. و در درون باغها جوی های آب روان و در ختانی با میوه های متناوب تداعی بخش بهشت واقعی بود.به را ستی مشهد چند باغ داشت و مهمترین باغهای آن کدام بودند؟طبق آمار سال 1295ق در زمان رکن الدوله حکمران خراسان انجام شده است در تمامی محلات مشهور شهر مشهد باغهای فراوانی بودند بطوریکه محله سراب 21باغ  ،سرشور13باغ،عیدگاه14 باغ،پائین خیابان   5 باغ، نوغان 12باغ وبالا خیابان 32باغ در مجموع 97 باغ در این شش محله قدیمی مشهد وجود داشت .در کتابها اسامی برخی از باغهای مشهد ذکر شده است که مهمترین آنها عبارتند از:باغ سالار،باغ آصف الدوله ،باغ رکن الوله ،باغ سمزقند،باغ مستشار الملک،باغ تولیت،باغ رضوان،باغ عنبر،باغ سنگی، باغ خونی،چهار باغ،باغ ارگ،باغ دولاب،باغ سنگی و. . . .

مک گرگر افسر ارتش انگلیس در سال 1875میلادی سفری به مشهدو نواحی اطراف داشته است در شرح سفر به مشهد نوشته است:در مراجعت به مشهد در باغ باصفایی در جنوب شهر اقامت کردم .نام باغ تا حدی برایم نفرت آور بود .باغ خونی یا باغ خون .نتوانستم بفهمم چرا این جور نامی برآن نهاده اند؟

?غلامرضا آذری خاکستر

[e-mail]

 

تجربیاتی از تاریخ شفاهی پزشکی مشهد

 

1-      در اغلب مصاحبه ها مصاحبه کننده به سراغ مصاحبه شونده رفته است یعنی مکان مصاحبه را مصاحبه شونده تعیین می کرده است.

2-      در تمامی مصاحبه ها سعی شده از پزشکان با تجربه و قدیمی مشهد اطلاعات جمع آوری شود.

ادامه نوشته

فریاد در خاموشی!

موسیقی مقامی یکی از جلوه های هنری است که در تنهایی خودش به آهستگی رو به اضمحلال است .این آواها  که هر نغمه آن طنین فریاد قوم و ملتی است ،فریادی در خاموشی که فقط پنجه های هنرمندانه بخشی ها آن را سینه به سینه منتقل می کنند.شاید باورش سخت باشد،

ادامه نوشته

ورود سینما به مشهد

 

 مردم مشهد از چه زمانی با صنعت سینما آشنا شدند و قدیمیترین سینما ها مشهد کدام سینماها می باشند؟.

ادامه نوشته

یادی ازمشاغل قدیم مشهد

با گسترش علوم وپیدایش تکنولوژی بسیاری از حرفه ها جای خود را به مشاغل امروزی همچون مهندسی ،پزشکی و...داده اند. مردم مشهد در گذشته دارای مشاغل و حرفه هایی بودند که امروزه برخی از این مشاغل روبه فراموشی رفته اند.

ادامه نوشته

سرقت اسناد!!.

اواخر مردادماه خبری در رسانه های گروهی منتشر شد مبنی بر سرقت اسناد مهم دفاع مقدس در خرمشهر.هر چند این خبر برای خیلی از مردم شاید جالب توجه نباشد ولی برای اهل تاریخ و محققان جنگ از جهاتی مهم و قابل تامل می باشد.

ادامه نوشته

جراحی که مسلمان شد(یادی از ژروفسور بولون)

یکی از پژوهشهای که در آرشیو تاریخ شفاهی مدیریت اسناد آستان قدس رضوی انجام داده ام وبیش از 30 ساعت مصاحبه پیرامون آن انجام شده است،راجع به شخصیت پروفسور بولون رئیس بخش جراحی بیمارستان امام رضا (ع)در سالهای 1334تا 1348می باشد به جهت اهمیت موضوع خلاصه از زندگینامه وی جهت مطالعه در اختیار محققان تاریخ پزشکی قرارمی گیرد.

ادامه نوشته

آواره های لهستانی

در تاریخ 27/7/1385 مطلب آواره های لهستانی در مشهد درهفته نامه شهر آرا نوشتم. اکنون با تکمیل اطلاعات ،نتایج جالب توجه و قابل تاملی به دست آمده است.

ادامه نوشته

از پل پیروزی تا پل روسها

از پل پیروزی تا پل روسها

66 سال پیش در چنین روزهایی ایران به اشغال متفین در آمد و شهر مشهد هم شاهد حضور نیروهای روسی بود.آرشیو تاریخ شفاهی مدیریت اسناد آستان قدس رضوی با توجه به اهمیت این موضوع پروژه تاریخ شفاهی شهریور 1320 را در دستور کار قرار داد. اکنون با گذشت سه سال از شروع پروژه ،اسناد شفاهی ارزشمندی در این آرشیو نگهداری می شوند.

ادامه نوشته

روایتی ناتمام از تاریخ شفاهی

روایتی ناتمام از تاریخ شفاهی

           (مروری بر کتاب تاریخ شفاهی در ایران تالیف: ابوالفضل حسن آبادی)

 سرانجام اولین کتاب در حوزه تاریخ شفاهی  توسط ابوالفضل حسن آبادی از پژوهشگران تاریخ  کشورمان نوشته شد .این کتاب

ادامه نوشته